Evlat Edinme Şartları Nelerdir? Başvuru ve Mahkeme Süreci

Evlat edinme şartları Türk Medeni Kanunu’nda kümülatif olarak sayılır: küçüğün evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılıp eğitilmesi, evlat edinmenin küçüğün yararına olması, evlat edinen ile edinilen arasında en az on sekiz yaş fark, eşlerde en az beş yıllık evlilik veya otuz yaş, bekâr kişide otuz yaş, ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası ve kural olarak biyolojik ana babanın rızası. Evlatlık ilişkisi başvuruyla değil, sosyal inceleme ve bir yıllık geçici bakımın ardından verilen mahkeme kararıyla kurulur. Bu yazı, Türkiye’de bir çocuğu evlat edinmek isteyen evli çift, bekâr kişi veya eşinin çocuğunu evlat edinmek isteyen kişi için şartları, başvuru belgelerini, idari aşamayı ve mahkeme sürecini madde dayanaklarıyla anlatır.

1. Evlat Edinme Şartları: Öne Çıkanlar

• Evlat edinme şartları kümülatiftir: bir yıllık bakım ve eğitim, küçüğün yararı, on sekiz yaş fark, yaş veya evlilik süresi ile rıza şartlarının hepsi birlikte aranır (TMK m.305-309).
• Eşler ancak birlikte evlat edinebilir ve en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş olmaları gerekir; evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (TMK m.306-307).
• Eşin çocuğunu evlat edinmede eşik düşüktür: en az iki yıllık evlilik veya evlat edinecek eşin otuz yaşını doldurmuş olması yeterlidir (TMK m.306/3).
• Medeni Kanun ve Aracılık Tüzüğü evlat edinen için üst yaş sınırı saymaz; alt sınır otuz yaş ve on sekiz yaş farktır (TMK m.307-308).
• Başvuru il müdürlüğüne yapılır, belgeler iki ay içinde tamamlanır, sosyal incelemeden sonra çocuk geçici bakım sözleşmesiyle en az bir yıl aile yanına yerleştirilir (Aracılık Tüzüğü m.5, m.7, m.11).
• Evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla kurulur; mahkeme kararı olmadan çocuğu nüfusa kendi çocuğu gibi kaydettirmek soybağını değiştirme suçunu oluşturabilir (TMK m.315, TCK m.231).

2. Evlat Edinme Nedir?

Evlat edinme, mahkeme kararıyla kurulan ve ana ve babaya ait hak ve yükümlülükleri evlat edinene geçiren hukuki ilişkidir. Karar evlat edinenin oturma yeri mahkemesince verilir ve evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla birlikte kurulur (Türk Medeni Kanunu m.315/1). Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur ve küçükse evlat edinenin soyadını alır (TMK m.314).

Halk arasında “evlatlık edinme” veya “evlatlık alma” diye aranan işlem de hukuken evlat edinmedir ve aynı şartlara bağlıdır. Evlat edinme bir sözleşme veya idari onay değildir. İl müdürlüğü başvuruyu inceler, çocuğu aile yanına yerleştirir ve süreci izler; ancak ilişkiyi kuran işlem mahkemenin verdiği evlat edinme kararıdır. Mahkeme de bu kararı, esaslı sayılan her türlü durumun kapsamlı biçimde araştırılmasından sonra verir (TMK m.316/1).

2.1. Evlat Edinme ile Koruyucu Aile Arasındaki Fark

Evlat edinme ile koruyucu aile, sonuçları bakımından birbirinden ayrılır. Koruyucu aile, korunmayı gerektiren duruma göre belirlenen sürede, il müdürlüğünün denetiminde, ödeme karşılığı ya da karşılıksız olarak çocuğun bakımını ve yetiştirilmesini üstlenen aile veya kişidir (Koruyucu Aile Yönetmeliği m.4/1-h). Bu ilişki süreyle ve denetimle sınırlıdır; çocuğun soybağı, soyadı ve mirasçılığı değişmez.

Evlat edinmede ise ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer, küçük evlatlık evlat edinenin soyadını alır ve evlat edinenin mirasçısı olur (TMK m.314). Koruyucu ailenin bakmakta olduğu çocuğu evlat edinmek istemesi mümkündür; Kurum bu talebi uygun bulursa başvuru sıralamasında belge teslim tarihi esasına bağlı kalınmaz (Küçüklerin Evlat Edinilmesine Aracılık Faaliyetlerinin Yürütülmesine İlişkin Tüzük m.7/1). Bu yazıda bu tüzük “Aracılık Tüzüğü” olarak anılır.

2.2. Evlat Edinme Mahkeme Kararı Olmadan Olur mu?

Evlat edinme mahkeme kararı olmadan olmaz. Evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla kurulur (TMK m.315/1); karar mahkeme tarafından on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirilir, evlat edinme olayı aile kütüklerine tescil edilir ve evlat edinilenin kaydı evlat edinenin aile kütüğüne taşınır (5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.29/1).

Bir bebeği ya da çocuğu mahkeme kararı olmadan kendi çocuğu gibi nüfusa kaydettirmek evlat edinme sayılmaz. Bir çocuğun soybağını değiştiren veya gizleyen kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (Türk Ceza Kanunu m.231/1). Ayrıca küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin aracılık faaliyetlerini yalnız Cumhurbaşkanınca yetki verilen kurum ve kuruluşlar yapabilir (TMK m.320/1); bu yetkiye sahip olmayan kişi veya kuruluş üzerinden kurulan bir “evlatlık” ilişkisi hukuken evlat edinme doğurmaz.

3. Evlat Edinme Şartları Nelerdir?

Evlat edinme şartları hem evlat edinen hem evlat edinilen hem de biyolojik ana baba bakımından aranır ve birlikte gerçekleşmelidir. Aracılık Tüzüğü, Medeni Kanun’daki şartları tek maddede sıralar (Aracılık Tüzüğü m.4/1):

1. Bir yıllık bakım ve eğitim: Küçük, evlat edinen tarafından en az bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmalıdır (TMK m.305/1).
2. Küçüğün yararı: Evlat edinme her hâlde küçüğün yararına olmalı ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararları hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemelidir (TMK m.305/2).
3. On sekiz yaş fark: Evlat edinilen, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmalıdır (TMK m.308/1).
4. Çocuğun rızası: Ayırt etme gücüne sahip küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez (TMK m.308/2).
5. Ana ve babanın rızası: Kanunun saydığı istisnalar dışında küçüğün ana ve babasının rızası gerekir (TMK m.309/1, m.311).
6. Vesayet dairelerinin izni: Küçük vesayet altındaysa vesayet dairelerinin izni alınır (TMK m.308/3).
7. Yaş veya evlilik süresi: Bekâr kişi otuz yaşını doldurmuş olmalıdır; eşler en az beş yıldan beri evli olmalı veya otuz yaşını doldurmuş bulunmalıdır; eşin çocuğunu evlat edinmede iki yıllık evlilik veya evlat edinecek eşin otuz yaşı yeterlidir (TMK m.306-307).

Bu şartlardan biri eksikse evlat edinme kurulamaz. Aracılık Tüzüğü de m.4’teki koşulları taşımadığı anlaşılan kişinin başvurusunun sosyal inceleme yapılmaksızın reddedileceğini söyler (Aracılık Tüzüğü m.8/1).

3.1. Evlat Edinmede Bir Yıllık Bakım Şartı

Evlat edinmede bir yıllık bakım şartı, küçüğün evlat edinen tarafından bir yıl süreyle fiilen bakılmış ve eğitilmiş olmasıdır (TMK m.305/1). Bu süre, il müdürlüğü aracılığıyla yapılan evlat edinmede geçici bakım sözleşmesinin imzalanmasıyla başlar: evlat edinilecek küçük, sözleşmeden sonra en az bir yıl süreyle bakım ve eğitimi için uygun görülen kişi veya eşlerin yanına yerleştirilir (Aracılık Tüzüğü m.11/1).

Bu bir yıl içinde küçük ve aile sosyal çalışmacılarca izlenir; izleme sonuçları üçer aylık dönemler hâlinde rapora bağlanır (Aracılık Tüzüğü m.12/1). Bir yıllık bakım süresi dolmadan bu şart gerçekleşmiş sayılmaz.

3.2. Evlat Edinmede Küçüğün Yararı ve Evlat Edinenin Diğer Çocukları

Evlat edinmede küçüğün yararı her durumda aranır; ayrıca evlat edinenin diğer çocuklarının yararları hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemelidir (TMK m.305/2). Evlat edinenin altsoyu varsa onların evlat edinme ile ilgili tavır ve düşünceleri de mahkemece değerlendirilir (TMK m.316/3). İl müdürlüğünün izleme raporunda da evlat edineceklerin altsoyunun küçük ile ilgili tavır ve düşüncelerine yer verilir (Aracılık Tüzüğü m.12/2).

4. Evlat Edinme Yaş Sınırı: Kaç Yaşında Evlat Edinilir?

Evlat edinme yaş sınırı alt sınırdır. Evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (TMK m.307/1). Eşler için en az beş yıllık evlilik veya otuz yaş aranır (TMK m.306/2). Her durumda evlat edinilen, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmalıdır (TMK m.308/1); bu şart mahkemenin takdirine bırakılmamıştır.

4.1. Evlat Edinme 50 Yaşında Mümkün mü?

Evlat edinme 50 yaşında da mümkündür; Medeni Kanun ve Aracılık Tüzüğü evlat edinen için bir üst yaş sınırı saymaz. Bu nedenle kırk ya da elli yaşında bir kişi de evlat edinmek için başvurabilir. Evlat edinenin yaşı ise araştırmada dolaylı olarak değerlendirilir: mahkeme evlat edinen ile edinilenin kişiliğini, sağlığını, ekonomik durumunu ve evlat edinenin eğitme yeteneğini açıklığa kavuşturur (TMK m.316/2), başvuru dosyasında da sürekli bakım gerektiren veya süreğen bir hastalığın bulunmadığını belirten sağlık kurulu raporu istenir (Aracılık Tüzüğü m.6/1-e).

5. Evlat Edinme Şartları Evli Çiftler İçin Nelerdir?

Evli çiftlerin evlat edinme şartı, eşlerin birlikte evlat edinmesidir: eşler ancak birlikte evlat edinebilir, evli olmayanlar ise birlikte evlat edinemez (TMK m.306/1). Eşlerin en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir (TMK m.306/2). Aracılık Tüzüğü bu koşulu, eşlerin en az beş yıldan beri evli olmaları veya her ikisinin de otuz yaşını doldurmuş bulunmaları biçiminde yazar (Aracılık Tüzüğü m.4/1-g).

Bu iki koşul seçimliktir. Beş yıllık evlilik varsa eşlerin yaşına bakılmaz; eşlerin ikisi de otuz yaşını doldurmuşsa evlilik süresi aranmaz. Eşlerin evlat edinmesinde başvuruyu da ikisi birlikte ve yazılı olarak yapar (Aracılık Tüzüğü m.5/2).

5.1. Evlat Edinmede Eşin Çocuğunu (Üvey Çocuğu) Evlat Edinme Şartları

Eşin çocuğunu evlat edinmede şartlar daha hafiftir: eşlerden biri, en az iki yıldan beri evli olmaları veya kendisinin otuz yaşını doldurmuş bulunması koşuluyla diğerinin çocuğunu evlat edinebilir (TMK m.306/3). Burada evlat edinen tek eştir; çocuğun ana veya babası olan diğer eşle birlikte evlat edinme yapılmaz.

On sekiz yaş fark, bir yıllık bakım ve eğitim, ayırt etme gücüne sahip çocuğun rızası ve diğer biyolojik ebeveynin rızası şartları eşin çocuğunu evlat edinmede de uygulanır (TMK m.305, m.308, m.309). Diğer biyolojik ebeveynin rızası, TMK m.311’deki hâllerden biri varsa aranmaz. Evlat edinme gerçekleşmezse üvey çocuk üvey ebeveynine yasal mirasçı olmaz; bu ayrım üvey çocuğun miras hakkı yazısında ele alınır.

6. Evlat Edinme Şartları Bekârlar İçin: Bekâr Biri Evlat Edinebilir mi?

Bekârların evlat edinme şartı, otuz yaşını doldurmuş olmaktır: evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (TMK m.307/1). Kanun bu hakkı kadın veya erkek ayrımı yapmadan tanır; dul veya boşanmış kişi de evli olmayan kişi sayılır. Yaş farkı, bir yıllık bakım ve rıza şartları bekâr evlat edinende de aynen aranır.

Evli olmayan iki kişi birlikte evlat edinemez (TMK m.306/1). Birlikte yaşayan ama evli olmayan çiftte yalnız birinin tek başına evlat edinmesi mümkündür; diğerinin evlatlıkla hukuki bir bağı kurulmaz.

6.1. Evlat Edinme Evli Kişi Tarafından Tek Başına Yapılabilir mi?

Evli kişi kural olarak tek başına evlat edinemez, ancak kanun üç hâlde bunu mümkün kılar. Otuz yaşını doldurmuş eş, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun olması, iki yılı aşkın süreden beri nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süreden beri eşinden ayrı yaşaması yüzünden birlikte evlat edinmenin mümkün olmadığını ispat ederse tek başına evlat edinebilir (TMK m.307/2). Bu hâllerde ispat yükü evlat edinmek isteyen eştedir. Eşin uzun süreli yokluğu için gaiplik, ayırt etme gücü için fiil ehliyeti yazıları ayrıntı verir.

6.2. Evlat Edinme Kimler İçin Mümkün Değildir?

Evlat edinme, kanunun aradığı kişisel şartları taşımayan kişi için mümkün değildir. Medeni Kanun ve Aracılık Tüzüğü şu durumlarda evlat edinmeye izin vermez:

• Otuz yaşını doldurmamış bekâr kişi: Evli olmayan kişi ancak otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (TMK m.307/1).
• Evli olmayan iki kişi birlikte: Evli olmayanlar birlikte evlat edinemez (TMK m.306/1).
• Evli kişi eşinden bağımsız olarak: Evli kişi, TMK m.307/2’deki üç hâlden birini ispat etmedikçe tek başına evlat edinemez (TMK m.306/1, m.307/2).
• Yaş farkı on sekizden az olan kişi: Evlat edinilen, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmalıdır (TMK m.308/1).
• Koşulları taşımadığı anlaşılan başvuran: Aracılık Tüzüğü m.4’teki koşulları taşımadığı anlaşılanların başvurusu sosyal inceleme yapılmaksızın reddedilir (Aracılık Tüzüğü m.8/1).
• Yerleştirilen çocuğu geri veren kişi: Geçici bakım sözleşmesiyle yanına yerleştirilen küçüğü, kendisinin veya küçüğün belgelendirilen ciddi sağlık nedeni dışında geri verenlerin sonraki başvuruları reddedilir (Aracılık Tüzüğü m.8/4).

6.3. Evlat Edinme Şartlarının Kişiye Göre Karşılaştırması

Evlat edinme şartlarından yaş ve evlilik süresi, evlat edinmek isteyen kişiye göre değişir; on sekiz yaş fark, bir yıllık bakım ve rıza şartları ise her durumda aranır.

Evlat edinen	Yaş veya evlilik şartı	Dayanak
Evli çift (birlikte)	En az beş yıllık evlilik veya otuz yaş	TMK m.306/2
Eşinin çocuğunu evlat edinen eş	En az iki yıllık evlilik veya evlat edinecek eşin otuz yaşı	TMK m.306/3
Bekâr kişi	Otuz yaşını doldurmuş olmak	TMK m.307/1
Evli kişi (tek başına)	Otuz yaş ve birlikte evlat edinmenin neden mümkün olmadığının ispatı	TMK m.307/2
Ergin kişiyi evlat edinen	Altsoyun açık muvafakati ve beş yıllık bakım veya birlikte yaşama	TMK m.313/1

7. Evlat Edinmede Rıza Şartı

Evlat edinmede rıza şartı iki ayrı kişiyi kapsar: ayırt etme gücüne sahip çocuğun kendisini ve çocuğun biyolojik ana ve babasını. Her iki rıza da ayrı kurallara bağlıdır ve biri diğerinin yerine geçmez.

7.1. Evlat Edinilecek Çocuğun Rızası

Evlat edinmede çocuğun rızası, çocuk ayırt etme gücüne sahipse zorunludur: ayırt etme gücüne sahip olan küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez (TMK m.308/2). Kanun bunun için bir yaş belirtmez; belirleyici olan çocuğun ayırt etme gücüdür. Vesayet altındaki küçük ise ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına bakılmaksızın vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir (TMK m.308/3). Vesayet dairelerinin kim olduğu için vesayet yazısına bakılabilir.

7.2. Evlat Edinmede Ana ve Babanın Rızası

Evlat edinme, küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir (TMK m.309/1). Rıza, küçüğün veya ana ve babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir ve evlat edinenlerin adları belirtilmemiş ya da evlat edinenler henüz belirlenmemiş olsa bile geçerlidir (TMK m.309/2-3).

Rızanın zamanı ayrıca sınırlanmıştır. Rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden önce verilemez; tutanağa geçirilme tarihinden başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir; geri almadan sonra yeniden verilen rıza ise kesindir (TMK m.310).

7.3. Evlat Edinme Şartları Bebekler İçin

Bebek evlat edinme şartları, küçüklerin evlat edinilmesindeki şartlarla aynıdır; ayrı bir kural yoktur. Bebek için iki hüküm özellikle belirleyicidir. Biyolojik ana babanın rızası doğumdan altı hafta geçmeden verilemez ve tutanağa geçirildikten sonra altı hafta içinde geri alınabilir (TMK m.310). İl müdürlüğü aracılığıyla yapılan evlat edinmede sıralama belirlenirken küçüğün yaşı, cinsiyeti ve sağlık durumu dikkate alınır (Aracılık Tüzüğü m.10/1). Bebek de evlat edinen tarafından en az bir yıl bakıldıktan sonra evlat edinilebilir (TMK m.305/1).

7.4. Evlat Edinmede Ana-Baba Rızasının Aranmadığı Hâller

Evlat edinmede ana veya babadan birinin rızası iki durumda aranmaz (TMK m.311):

• Bilinmeme veya ayırt etme gücünden yoksunluk: Ana veya babanın kim olduğu ya da uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmiyorsa veya ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunsa rızası aranmaz.
• Özen yükümlülüğünün yerine getirilmemesi: Ana veya baba küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa rızası aranmaz.

Rızanın aranıp aranmayacağına mahkeme karar verir. Küçük gelecekte evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilmiş ve ana babadan birinin rızası eksikse, evlat edinenin veya aracılık yapan kurumun istemi üzerine ve kural olarak yerleştirmeden önce, küçüğün oturduğu yer mahkemesi bu konuda karar verir; diğer hâllerde karar evlat edinme işlemleri sırasında verilir. Rıza özen yükümlülüğünün yerine getirilmemesi sebebiyle aranmıyorsa bu karar ilgili ana veya babaya yazılı olarak bildirilir (TMK m.312). Özen yükümlülüğü ile velayet arasındaki ilişki için velayet davası yazısı ayrıntı verir.

8. Evlat Edinme Başvurusu Nasıl Yapılır?

Evlat edinme başvurusu il müdürlüğüne yapılır: yerleşim yeri Türkiye’de olan Türk vatandaşları, yerleşim yerindeki il müdürlüğüne yazılı olarak başvurur (Aracılık Tüzüğü m.5/1-a). Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın evlat edinme hizmeti sayfası bu birimi Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü olarak adlandırır ve ilk başvurunun e-Devlet üzerinden de yapılabildiğini belirtir; e-Devlet’teki hizmetin adı Evlat Edinme Ön Başvurusu’dur. Süreç Aracılık Tüzüğü’ne göre şu sırayla ilerler:

1. Başvuru ve bilgilendirme: Kişi veya eşler il müdürlüğüne yazılı başvurur; sosyal çalışmacı evlat edinilecek küçüklerin özellikleri ile evlat edinmenin sosyal ve hukuki sonuçları hakkında bilgi verir ve ilk görüşme formu birlikte doldurulur (Aracılık Tüzüğü m.5/1-3).
2. Belgelerin teslimi: Başvuru belgeleri başvuru tarihinden itibaren en geç iki ay içinde tamamlanır; bu süre içinde belgeleri sunmayanların başvurusu işleme konulmaz (Aracılık Tüzüğü m.7/1).
3. Sosyal inceleme: Başvuru sahipleri belgelerin tesliminden itibaren en geç altı ay içinde yerleşim yerlerinde ziyaret edilir; bu süre başvuruların yoğun olduğu il müdürlüklerinde altı ay daha uzatılabilir. En az beş görüşme sonucunda kapsamlı bir sosyal inceleme raporu hazırlanır (Aracılık Tüzüğü m.7/2-3).
4. Uygunluk bildirimi ve sıra: Başvurusu uygun bulunanlara bu durum yazılı olarak bildirilir (Aracılık Tüzüğü m.7/4). Belgelerin sunulduğu tarih ve saat sıralamada esas alınır; küçüğün yaşı, cinsiyeti, sağlık durumu ve kardeşiyle birlikte istenmesi sıralamayı belirlemede dikkate alınır (Aracılık Tüzüğü m.7/1, m.10/1).
5. Geçici bakım sözleşmesi ve yerleştirme: Geçici bakım sözleşmesi imzalanır ve küçük en az bir yıl süreyle aile yanına yerleştirilir (Aracılık Tüzüğü m.11/1).
6. İzleme: Küçük ve aile üçer aylık dönemlerle raporlanarak izlenir; bir yıllık izleme süresinin sonunda sosyal inceleme raporunu da içeren dosya bir ay içinde hazırlanır (Aracılık Tüzüğü m.12/1, m.12/4).
7. Mahkemeye başvuru: Evlat edinme talebi uygun görülenlere, evlat edinme kararı alınması için mahkemeye başvurmaları gerektiği yazılı olarak bildirilir. Geçerli bir mazeret olmaksızın bildirimden itibaren iki ay içinde mahkemeye başvurulmazsa il müdürlüğü küçüğün geri alınmasına karar verir (Aracılık Tüzüğü m.13/1, m.13/3).
8. Karar ve nüfus kaydı: Mahkemenin evlat edinme kararı on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirilir ve evlat edinilenin kaydı evlat edinenin aile kütüğüne taşınır (Aracılık Tüzüğü m.14/1; 5490 sayılı Kanun m.29/1).

Sıra esası bazı durumlarda uygulanmaz: korunmaya muhtaç olmayan küçüklerin evlat edinilmesinde, anne, baba ve küçük arasında ilişki zaten oluşmuşsa, hısımlık varsa ya da koruyucu ailenin bakmakta olduğu çocuğu evlat edinme talebi Kurum tarafından uygun bulunmuşsa belge teslim tarihine bağlı kalınmaz (Aracılık Tüzüğü m.7/1). Kardeşi olan küçükleri birlikte evlat edinmek isteyenler için de sıralamaya bağlı kalınmayabilir (Aracılık Tüzüğü m.10/2).

8.1. Evlat Edinme İçin Gerekli Belgeler

Evlat edinme için gerekli belgeler Aracılık Tüzüğü’nde sayılır ve her biri sosyal incelemede belirli bir koşulun değerlendirilmesine hizmet eder (Aracılık Tüzüğü m.6/1):

• Nüfus olayı kayıt örneği: Nüfus müdürlüğünden alınır; medeni hâli, evlilik süresini ve yaşı gösterir.
• Sabıka kaydı: Başvuranın ve birlikte yaşadığı aile fertlerinin, silinmiş kayıtlar da dahil olmak üzere adli sicil kayıtlarıdır.
• Mal varlığı, gelir ve sosyal güvenlik belgeleri: Mahkemenin de araştırdığı ekonomik durumun değerlendirilmesine yarar (TMK m.316/2).
• Yerleşim yeri belgesi: Muhtarlık veya nüfus müdürlüğünden alınır; başvurunun hangi il müdürlüğüne yapılacağını ve ev ziyaretlerinin yerini belirler.
• Öğrenim durumunu gösteren belge: Tüzük bu belgeyi ister; asgari bir öğrenim düzeyi saymaz.
• Sağlık kurulu raporu: Fiziksel, zihinsel ve ruhsal bir engelin, sürekli bakımı gerektiren, bulaşıcı veya süreğen bir hastalığın bulunmadığını ve alkol ya da uyuşturucu madde bağımlılığı olmadığını belirtir.
• Oturma izni ve giriş izni belgesi: Yalnız Türkiye’de yaşayan yabancılardan ve yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarından istenir.

8.2. Evlat Edinme Başvurusu Reddedilirse Ne Yapılır?

Evlat edinme başvurusunun reddi, askıya alınması veya işlemden kaldırılması il müdürlüğünce başvuru sahiplerine yazılı olarak bildirilir. Bu işlemlere karşı bildirim tarihinden itibaren on beş gün içinde il müdürlüğü nezdinde itiraz edilebilir; itirazı komisyon en geç bir ay içinde kesin olarak karara bağlar (Aracılık Tüzüğü m.9).

Aynı yol bir yıllık izlemenin sonunda da vardır. İzleme sonunda düzenlenen sosyal inceleme raporuna göre evlat edinmesi uygun görülmeyenlerin talebi reddedilir; ret kararına yazılı bildirimden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir ve komisyon da uygun bulmazsa küçük geri alınır (Aracılık Tüzüğü m.13/2). Geçici bakım sözleşmesi uyarınca yanlarına yerleştirilen küçüğü, kendilerinin veya küçüğün belgelendirilen ciddi sağlık nedeni dışında geri verenlerin sonraki evlat edinme başvuruları reddedilir (Aracılık Tüzüğü m.8/4).

8.3. Evlat Edinme Süreci Ne Kadar Sürer?

Evlat edinme sürecinin toplam süresi kanunda belirlenmemiştir; sıra bekleme süresi çocuğun yaşı, cinsiyeti, sağlık durumu ve kardeşiyle birlikte istenmesi gibi özelliklere göre değişir (Aracılık Tüzüğü m.10/1). Mevzuatta yazılı olan aşama süreleri şunlardır:

• Belgelerin teslimi: başvurudan itibaren en geç iki ay (Aracılık Tüzüğü m.7/1).
• Sosyal incelemenin başlaması: belge tesliminden itibaren en geç altı ay; yoğun il müdürlüklerinde altı ay daha uzatılabilir (Aracılık Tüzüğü m.7/2).
• Aile yanında bakım: geçici bakım sözleşmesinden sonra en az bir yıl (TMK m.305/1; Aracılık Tüzüğü m.11/1).
• Dosyanın hazırlanması: bir yıllık izlemenin sonunda bir ay içinde (Aracılık Tüzüğü m.12/4).
• Mahkemeye başvuru: uygunluk bildiriminden itibaren iki ay içinde (Aracılık Tüzüğü m.13/3).

Mahkeme aşamasının süresi kanunda yazılı değildir; mahkeme karar vermeden önce kapsamlı araştırma yapar, evlat edinen ile edinileni dinler ve gerektiğinde uzman görüşü alır (TMK m.316/1).

9. Evlat Edinme Davası: Görevli ve Yetkili Mahkeme

Evlat edinme davasında yetkili mahkeme, evlat edinenin oturma yeri mahkemesidir; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.315/1). Aile hukukundan doğan dava ve işlere aile mahkemesi bakar (4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4/1). Dava açma ve dilekçe hazırlama adımları için dava nasıl açılır yazısına bakılabilir.

Mahkeme evlat edinmeye, esaslı sayılan her türlü durum ve koşul kapsamlı biçimde araştırıldıktan, evlat edinen ile edinilen dinlendikten ve gerektiğinde uzman görüşü alındıktan sonra karar verir. Araştırmada özellikle evlat edinen ile edinilenin kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlat edinenin eğitme yeteneği, evlat edinmeye yönelten sebepler ve aile ilişkileri ile bakım ilişkilerindeki gelişmeler açıklığa kavuşturulur (TMK m.316/1-2).

Başvurudan sonra gelişen iki durum ayrıca düzenlenmiştir. Evlat edinme başvurusundan sonra evlat edinenin ölümü veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşullar bundan etkilenmediği takdirde evlat edinmeye engel olmaz. Başvurudan sonra küçük ergin olursa, koşulları daha önce yerine getirilmiş olmak kaydıyla küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler uygulanır (TMK m.315/2-3).

9.1. Evlat Edinme Davası Avukatsız Açılır mı?

Evlat edinme davası avukatsız açılabilir: dava ehliyeti bulunan herkes davasını kendisi veya tayin ettiği vekil aracılığıyla açabilir ve takip edebilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.71/1). Evlat edinme sürecinde ise sonucu doğrudan etkileyen süre ve koşullar vardır:

• İki aylık başvuru süresi: Uygunluk bildiriminden itibaren iki ay içinde mahkemeye başvurulmazsa il müdürlüğü küçüğün geri alınmasına karar verir (Aracılık Tüzüğü m.13/3).
• Rıza tutanağı ve rızanın aranmaması: Biyolojik ana babanın rızası mahkemede tutanağa geçirilmemişse veya rızanın aranmaması için TMK m.311’deki hâl ortaya konmamışsa evlat edinme kurulamaz; yasal sebep olmadan rızası alınmayan kişi sonradan evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir (TMK m.309, m.311, m.317).
• Altsoyun görüşü: Evlat edinenin çocukları varsa onların tavır ve düşünceleri mahkemece değerlendirilir; ergin evlat edinmede ise altsoyun açık muvafakati şarttır (TMK m.316/3, m.313/1).
• Ayrı yaşama veya gaiplik ispatı: Evli kişinin tek başına evlat edinmesinde birlikte evlat edinmenin neden mümkün olmadığı ispat edilmelidir (TMK m.307/2).

Dava dilekçesinin, rıza belgelerinin ve bu koşullara ilişkin delillerin hukuki şartlara göre hazırlanması için bir avukattan destek alınabilir.

10. Evlat Edinme Şartları Ergin (Yetişkin) Kişiler İçin

Ergin evlat edinme, evlat edinenin altsoyunun açık muvafakatiyle ve yalnız kanunun saydığı üç hâlde mümkündür (TMK m.313/1):

• Sürekli yardıma muhtaç olma: Evlat edinilecek kişi bedensel veya zihinsel engeli sebebiyle sürekli olarak yardıma muhtaçsa ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılıp gözetiliyorsa.
• Küçükken beş yıl bakılmış olma: Evlat edinilecek kişi, evlat edinen tarafından küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmişse.
• Diğer haklı sebepler: Diğer haklı sebepler varsa ve evlat edinilecek kişi en az beş yıldan beri evlat edinen ile aile hâlinde birlikte yaşıyorsa.

Evli bir kişi ancak eşinin rızasıyla evlat edinilebilir; bunlar dışında küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır (TMK m.313/2-3). Kıyasen uygulanan hükümler arasında on sekiz yaş fark şartı da vardır (TMK m.308/1). Aynı madde kısıtlıların evlat edinilmesini de bu şartlara bağlar. Ergin evlatlık, evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir (TMK m.314/3).

11. Evlat Edinmenin Sonuçları: Soyadı, Nüfus Kaydı ve Gizlilik

Evlat edinmenin sonucu, ana ve babaya ait hak ve yükümlülüklerin evlat edinene geçmesidir (TMK m.314/1). Evlatlık küçükse evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad da verebilir (TMK m.314/3). Evlat edinme sonrasında adın yeniden değiştirilmesi ayrı bir yargılama konusudur; bunun için isim değiştirme davası yazısına bakılabilir.

Nüfus kaydı ayrıca düzenlenmiştir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydına, birlikte evlat edinmede ana ve baba adı olarak evlat edinen eşlerin adları, tek başına evlat edinmede ise ana veya baba adı olarak evlat edinenin adı yazılır; evlat edinilen diğer kişiler hakkında bu hüküm talepleri hâlinde uygulanır. Evlatlığın naklen geldiği aile kütüğü ile evlat edinenin aile kütüğü arasında her türlü bağ kurulur ve kesinleşmiş mahkeme kararı her iki nüfus kütüğüne işlenir (TMK m.314/4-5). Bu fıkra 7 Kasım 2024 tarihli 7531 sayılı Kanun’la yeniden düzenlenmiştir (TMK m.314/4); bu tarihten önceki bir nüfus kaydına ilişkin soruda, kaydın yapıldığı tarihte yürürlükte olan metin ayrıca incelenmelidir.

Evlat edinmede gizlilik esastır: evlat edinme ile ilgili kayıtlar, belgeler ve bilgiler mahkeme kararı olmadıkça veya evlatlık istemedikçe hiçbir şekilde açıklanamaz (TMK m.314/6). Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi ise millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil eden bir hâli yoksa karar tarihinden itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir (5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.17/1).

11.1. Evlatlığın Miras Hakkı

Evlatlığın miras hakkı, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olmasıdır: evlatlık ve altsoyu evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur ve evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder. Buna karşılık evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olmaz (TMK m.500). Evlatlık bu yüzden hem evlat edinene hem biyolojik ana babasına mirasçı olabilir; evlat edinen ise evlatlığının mirasçısı değildir.

Evlatlık, evlat edinenin altsoyu gibi mirasçı olduğu için saklı paya da sahiptir; altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısıdır (TMK m.506/1). Evlat edinen, evlatlığını saklı payından ancak kanunda sayılan sebeplerle ve ölüme bağlı bir tasarrufla mirasçılıktan çıkarabilir (TMK m.510). Halk arasında “evlatlıktan reddetme” diye aranan işlemin hukuktaki karşılığı ve şartları mirasçılıktan çıkarma yazısında, payların hesabı miras paylaşımı ve miras payları yazısında anlatılır.

11.2. Evlat Edinen Çalışanın İzin Hakları

Evlat edinen işçi ve memura, çocuğun teslim edildiği tarihten itibaren sekiz haftalık izin tanınır. Üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen eşlerden birine veya evlat edinene, çocuğun aileye fiilen teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta analık hâli izni kullandırılır; üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen kadın veya erkek işçiye, istemesi hâlinde haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin de verilir (4857 sayılı İş Kanunu m.74). Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu eşiyle birlikte veya tek başına evlat edinen memura da çocuğun teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta izin verilir; bu izin evlatlık kararı verilmeden önce çocuğun fiilen teslim edildiği durumlarda da uygulanır (657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.104/A). İzin türlerinin karşılaştırması doğum izni, analık izni ve babalık izni yazısındadır.

12. Evlat Edinme Yurt Dışından Yapılabilir mi?

Yurt dışından evlat edinmede önce hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı belirlenir: evlat edinme ehliyeti ve şartları, taraflardan her birinin evlat edinme anındaki millî hukukuna tabidir; evlat edinmenin hükümleri ise evlat edinenin millî hukukuna, eşlerin birlikte evlat edinmesinde evlenmenin genel hükümlerini düzenleyen hukuka tabidir (5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.18/1, m.18/3).

Başvuru merci de ikamete göre değişir. Yerleşim yeri yurt dışında olan Türk vatandaşları ile yabancı ülke vatandaşları kabul eden Devletin merkezi makamına, Türkiye’de bir yıldan fazla süreyle oturma izni almış yabancılar ise bulundukları yerin il müdürlüğüne başvurur (Aracılık Tüzüğü m.5/1-b, m.5/1-c). Ülkelerarası evlat edinme işlemleri Aracılık Tüzüğü ile Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlât Edinme Konusunda İşbirliğine Dair Sözleşme hükümlerine uygun olarak yürütülür (Aracılık Tüzüğü m.15/1). Yurt dışında verilmiş bir evlat edinme kararının Türkiye’de sonuç doğurması için tanıma ve tenfiz davası yazısı ayrıntı verir.

13. Evlat Edinme Sonrası Evlatlık İlişkisinin Kaldırılması

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması, kanunda iki sebebe bağlanmıştır. Yasal sebep bulunmaksızın rıza alınmamışsa, rızası alınması gereken kişiler, küçüğün menfaati bunun sonucunda ağır biçimde zedelenmeyecekse hâkimden evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir (TMK m.317). Evlat edinme esasa ilişkin diğer noksanlıklardan biriyle sakatsa Cumhuriyet savcısı veya her ilgili kaldırma isteyebilir; noksanlık ortadan kalkmışsa ya da yalnız usule ilişkin olup ilişkinin kaldırılması evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez (TMK m.318).

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasında süre, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıldır (TMK m.319). Maddenin bugünkü metni bu bir yıllık süre dışında ayrıca mutlak bir üst süre öngörmez; metindeki eski beş yıllık mutlak süre ibaresi 12 Ocak 2014’ten beri uygulanmaz. Evlatlık ilişkisi bu tarihten önce kurulmuşsa, olayın tarihine göre hangi metnin uygulanacağı ayrıca incelenir. Kanunda, evlat edinenin evlatlık ilişkisini tek taraflı iradesiyle sona erdirmesini sağlayan bir yol düzenlenmemiştir; kaldırma yalnız bu iki maddedeki sebeplerle ve mahkeme kararıyla olur.

İlgili yazılar: Babalık Davası ve Soybağının Reddi · Velayet Davası · Vesayet Nedir? · İştirak Nafakası