TCK 53 Nedir? Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma

TCK 53, kanundaki adıyla belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, kasten işlediği bir suçtan hapis cezasına mahkûm olan kişinin bu mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kamu görevi üstlenme, velayet ve vesayet, vakıf, dernek, şirket ve siyasi parti yöneticiliği ile izne tabi bir mesleği serbest olarak icra etme haklarını kaybetmesidir (TCK m.53/1). TCK 53 hak yoksunluğu hâkimin ayrıca bir cezası değildir; hapis cezasının infazı tamamlanınca kendiliğinden sona erer (TCK m.53/2). Bu yazı, hakkında kasten suçtan hapis cezası verilmiş ya da verilmesi beklenen ve kararında “TCK 53” ifadesini gören kişi için hangi hakların ne kadar süreyle kaybedildiğini, seçme hakkının bugünkü durumunu, 53/6 ehliyet geri alınmasını ve TCK 53’ün ne zaman kalktığını madde madde açıklar.

1. TCK 53: Öne Çıkanlar

• TCK 53/1’deki hak yoksunluğu yalnız kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyette, hâkimin ayrıca takdirine bağlı olmaksızın mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak doğar (TCK m.53/1).
• TCK 53 hak yoksunluğu kural olarak hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar sürer ve infaz bitince kendiliğinden sona erer (TCK m.53/2).
• Kısa süreli hapis cezası ertelenen ve fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış kişi hakkında TCK 53/1 uygulanmaz (TCK m.53/4).
• TCK 53 bugün seçme hakkını mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak düşürmez; ceza infaz kurumunda bulunmayan hükümlü oy kullanabilir, oy yasağı yalnız kasten suçtan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüler içindir (Anayasa m.67/5).
• TCK 53/6’daki sürücü belgesinin geri alınması yalnız taksirli suçta, hâkimin takdiriyle ve üç ay ile üç yıl arasında uygulanır; süre cezanın tümüyle infazından sonra işler (TCK m.53/6).
• TCK 53’ün sona ermesi memuriyete giriş engelini tek başına kaldırmaz (Devlet Memurları Kanunu m.48/A-5).

2. TCK 53 Maddesi Nedir? Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Ne Demek?

TCK 53, Türk Ceza Kanunu’nun “Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma” başlıklı maddesidir ve halk arasında hak yoksunluğu olarak bilinir. Kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûm olan kişi, bu mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak maddenin birinci fıkrasında sayılan beş grup haktan yoksun bırakılır ve bu hakları hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar kullanamaz (TCK m.53/1, m.53/2).

TCK 53’teki yoksunluğun üç koşulu birlikte aranır. Birincisi suç kasten işlenmiş olmalıdır; taksirli suçtan mahkûmiyette birinci fıkra değil, ayrı bir tedbir olan altıncı fıkra gündeme gelir. İkincisi mahkûmiyet hapis cezasına ilişkin olmalıdır. Üçüncüsü mahkûmiyet hükmü kurulmuş olmalıdır; yoksunluk bir soruşturma veya kovuşturma tedbiri değil, mahkûmiyete bağlanan sonuçtur (TCK m.53/1).

“Mahkûmiyetin kanuni sonucu” ifadesi, yoksunluğun doğması için hâkimin ayrıca bir tercih yapmasına gerek olmadığını anlatır: kanun, şartlar gerçekleştiğinde kişinin bu haklardan “yoksun bırakılır” olduğunu doğrudan söyler (TCK m.53/1). Birinci fıkradaki yoksunluğun infazına, hapis cezasının infazına başlandığı tarihle birlikte başlanır (Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik m.47/2-a).

2.1. TCK 53 Maddesi Cezası Nedir? Hak Yoksunluğu Ceza mı, Güvenlik Tedbiri mi?

TCK 53 bir ceza değildir, güvenlik tedbiridir; bu nedenle “TCK 53 maddesi cezası” diye ayrı bir hapis veya para cezası yoktur. Türk Ceza Kanunu suç karşılığında uygulanan cezaları hapis ve adli para cezası olarak sayar (TCK m.45/1). Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği de belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmayı, TCK 53/1’de sayılan hak ve yetkilerin kullanılmasının yasaklanmasını öngören güvenlik tedbirleri olarak tanımlar (Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m.72/1).

Ceza ile güvenlik tedbiri ayrımı, TCK 53’ün süresini de açıklar. TCK 53’ün kendine ait bir “kaç yıl” süresi yoktur; birinci fıkradaki yoksunluk, bağlı olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar sürer (TCK m.53/2). Belirli bir süre öngören iki hüküm ayrı fıkralardadır: kötüye kullanma hâlindeki ek yasak hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar (TCK m.53/5), taksirli suçtaki meslek yasağı veya sürücü belgesinin geri alınması üç aydan üç yıla kadardır (TCK m.53/6).

3. TCK 53 Maddesi Fıkra Fıkra: 53/1, 53/2 ve 53/3 Nedir?

TCK 53 altı fıkradan oluşur. “TCK 53 1 2 3 maddesi nedir” diye aranan hükümler ilk üç fıkradır: birinci fıkra kaybedilen hakları, ikinci fıkra süreyi, üçüncü fıkra erteleme, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilmedeki istisnayı düzenler. Maddenin güncel metni mevzuat.gov.tr’deki Türk Ceza Kanunu sayfasında okunabilir.

Fıkra	Düzenlediği konu	Uygulanma biçimi
TCK 53/1	Kasten suçtan hapis cezasında kaybedilen haklar: kamu görevi (a), seçme ve seçilme ehliyeti (b), velayet, vesayet ve kayyımlık (c), tüzel kişi yöne­ti­ci­liği ve denetçiliği (d), izne tabi meslek veya sanat (e)	Mah­kû­mi­ye­tin kanuni sonucu; (b) bendi bugün kanuni sonuç olarak işlemez
TCK 53/2	Yoksunluğun süresi: hapis cezasının infazı tamam­la­nın­caya kadar	Ken­di­li­ğin­den
TCK 53/3	Erteleme, denetimli serbestlik ve koşullu salı­ve­ril­mede kendi altsoyu üzerindeki velayet istisnası; (e) bendi için uygulamama yetkisi	Velayet istisnası ken­di­li­ğin­den, (e) bendi hâkimin takdiriyle
TCK 53/4	Kısa süreli hapis cezası erte­le­nen­ler ve on sekiz yaşından küçükler için birinci fıkranın uygu­lan­ma­ması	Ken­di­li­ğin­den
TCK 53/5	Hak veya yetkinin kötüye kul­la­nıl­ma­sıyla işlenen suçta, infazdan sonra işleyen ek yasak	Hâkimin hükmüyle
TCK 53/6	Taksirli suçta meslek veya sanat yasağı ya da sürücü belgesinin geri alınması	Hâkimin takdiriyle

4. TCK 53/1: Hangi Haklar Kaybedilir?

TCK 53/1’e göre kasten işlediği suçtan hapis cezasına mahkûm olan kişi beş grup haktan yoksun bırakılır (TCK m.53/1):

• (a) Kamu görevi: Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesi; bu kapsamda TBMM üyeliği ile Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altındaki kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilme.
• (b) Seçme ve seçilme ehliyeti: Bu bent metinde durmakla birlikte bugün mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak işlemez; ayrıntısı aşağıdaki bölümdedir.
• (c) Velayet, vesayet ve kayyımlık: Velayet hakkı ile vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunma.
• (d) Tüzel kişi yöneticiliği: Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olma.
• (e) İzne tabi meslek veya sanat: Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etme.

TCK 53/1’deki haklar sınırlı sayıdadır; kanunun saymadığı bir hak bu madde yoluyla kaybedilmez. Cumhuriyet başsavcılığı, hapis cezasının infazına başlanacağı tarihi de dikkate alarak tedbiri içeren ilamın içeriğini ve infaza başlama ile bitiş tarihlerini ilgili kurum ve kuruluşlara ve kolluğa bildirir (Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik m.47/2-b).

4.1. TCK 53/1-a Memuriyete Etkisi Nedir?

TCK 53/1-a, hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar kişinin atamaya veya seçime tabi bir kamu görevini üstlenmesini engeller (TCK m.53/1-a, m.53/2). Madde bir kamu görevine “istihdam edilmekten” yoksunluk öngörür; memuriyetin disiplin veya statü sonuçları ise kişinin tabi olduğu personel kanununda ayrıca düzenlenir. Memuriyete girişteki ayrı engel, aşağıdaki TCK 53 ile memuriyet bölümünde anlatılmıştır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının memuriyete etkisi ise HAGB memuriyete engel mi? yazısında ayrıca anlatılmıştır.

4.2. TCK 53/1-c: Velayet ve Vesayet Hakkı Ne Olur?

TCK 53/1-c’ye göre kasten suçtan hapis cezasına mahkûm olan kişi velayet hakkından ve vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan yoksun bırakılır (TCK m.53/1-c). Ancak hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından bu yoksunluk uygulanmaz (TCK m.53/3).

TCK 53/3’teki istisna yalnız kişinin kendi çocuğu ve torunu gibi altsoyu içindir. Hükümlü, altsoyu dışındaki bir kişinin vasisi veya kayyımı olacaksa yoksunluk hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar sürer (TCK m.53/2, m.53/3). Kendi altsoyu bakımındaki istisna hâkimin takdirine bırakılmamıştır; kanun “uygulanmaz” der.

4.3. TCK 53/1-e: İzne Tabi Meslek Yasağı Kaldırılabilir mi?

TCK 53/1-e, bir kamu kurumunun ya da kamu kurumu niteliğindeki bir meslek kuruluşunun iznine tabi meslek veya sanatın serbest meslek erbabı veya tacir olarak icrasını yasaklar (TCK m.53/1-e). Hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlü hakkında mahkeme bu yoksunluğun uygulanmamasına karar verebilir (TCK m.53/3). Velayet istisnasından farklı olarak bu bir takdir yetkisidir: kanun “karar verilebilir” der, sonuç kendiliğinden doğmaz.

5. TCK 53/1-b: Seçme ve Seçilme Hakkı Kaybedilir mi?

TCK 53/1-b’deki seçme ve seçilme ehliyeti yoksunluğu bugün hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak işlemez. Bent madde metninde “Seçme ve seçilme ehliyetinden (…)” biçiminde durur; ancak bu hakkı hapis cezasına ve infazın tamamlanmasına bağlayan hükümler Anayasa Mahkemesinin 2015’teki kısmi iptaliyle yürürlükten kalktı ve bentteki “ve diğer siyasi hakları kullanmaktan” ibaresi metinden çıkarıldı. Bugün seçme ve seçilme hakkının sınırı doğrudan Anayasa’daki hükümlerden okunur.

Bentteki ”(…)” işareti bir dizgi hatası değildir; metinden çıkarılan ibarenin yerini gösterir.

5.1. TCK 53 Varken Hükümlü Oy Kullanabilir mi?

Ceza infaz kurumunda bulunmayan hükümlü oy kullanabilir. Anayasa, taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç, ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağını söyler (Anayasa m.67/5). Oy yasağının ölçütü ceza infaz kurumunda bulunmaktır; hükümlünün cezasının infazının tamamlanmamış olması tek başına oy kullanmaya engel değildir.

Durum	Oy kul­la­na­bi­lir mi?
Kasten suçtan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlü	Hayır (Anayasa m.67/5)
Taksirli suçtan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlü	Evet (Anayasa m.67/5)
Koşullu salıverilen hükümlü	Evet; ceza infaz kurumunda değildir
Denetimli serbestlik tedbiriyle cezası infaz edilen hükümlü	Evet; ceza infaz kurumunda değildir
Cezası ertelenen hükümlü	Evet; ceza infaz kurumunda değildir

5.2. TCK 53 ve Seçilme Hakkı: Anayasa m.76 Engeli

TCK 53/1-b’nin kanuni sonuç olarak işlememesi, her hükümlünün seçilebileceği anlamına gelmez. Anayasa, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasına hüküm giymiş olanların ve zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlar ile kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bu eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanların, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemeyeceğini düzenler (Anayasa m.76/2).

Anayasa m.76’daki engel iki ayrı ölçüt kurar. Birincisi ceza miktarıdır: kasten suçtan toplam bir yıl veya daha fazla hapis. İkincisi suç türüdür: katalogdaki suçlarda ceza miktarı aranmaz ve af engeli kaldırmaz (Anayasa m.76/2). Bu nedenle “cezam bir yıldan azdı” diyen kişi, suçu katalogdaysa yine milletvekili seçilemez.

6. TCK 53 Ne Zaman Kalkar? Hak Yoksunluğunun Süresi

TCK 53/1’deki hak yoksunluğu, hapis cezasının infazı tamamlanınca kendiliğinden kalkar; bunun için ayrı bir dava açmak veya mahkemeden karar almak gerekmez (TCK m.53/2). Yoksunluğun başlangıcı hapis cezasının infazına başlandığı tarihtir (Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik m.47/2-a). Cezanın nasıl infaz edildiğine göre TCK 53’ün kalktığı an şöyle değişir:

Cezanın durumu	TCK 53/1 yoksunluğu ne zaman kalkar?
Hapis cezası ceza infaz kurumunda tamamen çekildi	İnfazın tamam­lan­dığı tarihte (TCK m.53/2)
Hapis cezası ertelendi (bir yıldan uzun, iki yıla kadar)	Denetim süresi yüküm­lü­lük­lere uygun veya iyi hâlle geçirilince ceza infaz edilmiş sayılır (TCK m.51/8); kendi altsoyu üzerindeki velayet baştan uygulanmaz (TCK m.53/3)
Kısa süreli hapis cezası (bir yıl veya daha az) ertelendi	TCK 53/1 hiç uygulanmaz (TCK m.53/4, m.49/2)
Koşullu salıverildi	Denetim süresi yüküm­lü­lük­lere uygun ve iyi hâlle geçirilince ceza infaz edilmiş sayılır (5275 sayılı Kanun m.107/14); kendi altsoyu üzerindeki velayet salı­ve­ril­meyle uygulanmaz (TCK m.53/3)
Denetimli serbestlik tedbiriyle infaz edildi	İnfazın tamam­lan­ma­sıyla (TCK m.53/2); kendi altsoyu üzerindeki velayet uygulanmaz (TCK m.53/3)

Hapis cezasının ertelenmesinin şartları TCK 51: Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilmenin süreleri ise koşullu salıverilme nedir? yazısında anlatılmıştır.

TCK 53 kalktıktan sonra kişinin yeniden kamu görevine atanması, bir derneğin yönetimine girmesi veya izne tabi mesleğe başlaması, Adli Sicil Kanunu hükümlerine göre alacağı adli sicil kaydını ilgili yere sunmasıyla mümkündür (Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik m.47/2-c). Adli sicil kaydı e-Devlet’teki Adli Sicil Kaydı Sorgulama hizmetinden alınabilir.

6.1. TCK 53 İçin Memnu Hakların İadesi Gerekir mi?

TCK 53/1’deki yoksunluk için memnu hakların iadesine gerek yoktur; bu yoksunluk infazla kendiliğinden sona erer (TCK m.53/2). Adli Sicil Kanunu’ndaki yasaklanmış hakların geri verilmesi yolu, Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarını gidermek içindir; kanun bu yolda TCK 53’ün beşinci ve altıncı fıkralarını ayrıca saklı tutar (Adli Sicil Kanunu m.13/A-1).

İki kurum bu yüzden farklı soruların cevabıdır. TCK 53 “infaz sürerken hangi hakları kullanamam?” sorusunu, yasaklanmış hakların geri verilmesi ise “infaz bittiği hâlde başka bir kanunun bana kapattığı hakkı nasıl geri alırım?” sorusunu cevaplar. İkinci yol için mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl geçmesi ve kişinin bu sürede yeni suç işlemeyip iyi hâlli yaşadığı konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir; talep hükümlü veya vekili tarafından, hükmü veren mahkemeye ya da hükümlünün ikametgâhındaki aynı derecedeki mahkemeye yapılır (Adli Sicil Kanunu m.13/A-1, m.13/A-3). Şartları ve dilekçesi için: Memnu hakların iadesi.

7. TCK 53 Kimlere Uygulanmaz?

TCK 53/1 dört durumda uygulanmaz: kısa süreli hapis cezası ertelenen kişi, fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış kişi (TCK m.53/4), taksirli suçtan mahkûm olan kişi ve yalnız adli para cezasına mahkûm olan kişi (TCK m.53/1). Son ikisi birinci fıkranın “kasten” ve “hapis cezası” şartlarından doğar.

Kısa süreli hapis cezası, hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezasıdır (TCK m.49/2). Bu nedenle bir yıl veya daha az hapis cezası ertelenen kişi TCK 53/1’in dışında kalır; bir yıldan uzun ve iki yıla kadar hapis cezası ertelenen kişi hakkında ise TCK 53/1 uygulanır, fakat kendi altsoyu üzerindeki velayet istisnası ve (e) bendi için uygulamama yetkisi devreye girer (TCK m.53/3, m.53/4, m.51/1).

7.1. TCK 53 Para Cezasına Çevrilirse Uygulanır mı?

Kısa süreli hapis cezası adli para cezasına veya başka bir seçenek yaptırıma çevrildiğinde, uygulamadaki asıl mahkûmiyet çevrilen adli para cezası veya tedbirdir (TCK m.50/5). TCK 53/1 ise hapis cezasına mahkûmiyete bağlanır (TCK m.53/1). İki hüküm birlikte okunduğunda, asıl mahkûmiyeti adli para cezası olan kişi bakımından birinci fıkranın hapis cezası şartı karşılanmaz. Hak veya yetkinin kötüye kullanılmasıyla işlenen suçta ise kanun, yalnız adli para cezasına mahkûmiyet hâlinde de ayrıca yasak öngörür (TCK m.53/5). Adli para cezasının hesabı için: Adli para cezası nedir?

7.2. TCK 53 HAGB Kararında Uygulanır mı?

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder (CMK m.231/5). TCK 53/1’deki yoksunluklar mahkûmiyetin kanuni sonucu olduğu için, hüküm açıklanmadığı sürece bu sonuç doğmaz. Hüküm ileride açıklanırsa mahkûmiyet ve ona bağlı kanuni sonuçlar gündeme gelir. HAGB’nin şartları ve denetim süresi için: Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB).

8. TCK 53/5: Hak ve Yetkinin Kötüye Kullanılmasında Ek Yasak

TCK 53/5, birinci fıkradaki hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçta ayrıca bir yasak öngörür. Hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde mahkeme, cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verir (TCK m.53/5). Örneğin bir derneğin yöneticisi olarak işlenen kasıtlı suçta, dernek yöneticiliği yasağı infaz bittikten sonra da devam edebilir.

TCK 53/5’in birinci fıkradan üç farkı vardır. Birincisi, yasak kendiliğinden doğmaz; mahkemenin hükmüyle kurulur. İkincisi, yasak infaz tamamlandıktan sonra işlemeye başlar ve süresi cezaya oranla belirlenir. Üçüncüsü, yalnız adli para cezasına mahkûmiyette de uygulanır: bu durumda yasak hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadardır ve hükmün kesinleşmesiyle icraya konan yasaklamanın süresi adli para cezasının tamamen infazından itibaren işler (TCK m.53/5).

TCK 53/5’e göre hükmedilen tedbirler denetimli serbestlik müdürlüğü tarafından yerine getirilir (Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik m.47/3). Belli hak ve yetkinin yasaklanmasına ilişkin karar, birlikte verilen cezanın tamamen infazından önce müdürlüğe gönderilirse kaydedilmeden Cumhuriyet başsavcılığına iade edilir ve cezanın infazından sonra gönderilmesi istenir (Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m.72/2). Müdürlük kaydı tamamladıktan sonra üç iş günü içinde ilgili kurum ve kuruluşlara yazı yazar ve yasaklamanın yürürlüğe girdiği tarihi bildirir (Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m.72/3). Denetimli serbestlik müdürlüğünün görevleri için: Denetimli serbestlik nedir?

9. TCK 53/6: Ehliyet Geri Alınması ve Meslek Yasağı

TCK 53/6, belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıkla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyette, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebileceğini düzenler (TCK m.53/6). “TCK 53/6 ehliyetin alınması” araması bu fıkraya karşılık gelir.

TCK 53/6’nın birinci fıkradan ayrıldığı noktalar şunlardır:

• Suç türü: TCK 53/1 yalnız kasten işlenen suçlarda, TCK 53/6 yalnız taksirli suçlarda uygulanır (TCK m.53/1, m.53/6).
• Takdir: TCK 53/1 kanuni sonuçtur; TCK 53/6’da kanun “karar verilebilir” der, tedbir hâkimin takdirindedir.
• Süre: TCK 53/1 infaz süresince devam eder; TCK 53/6’da süre üç ay ile üç yıl arasında hâkim tarafından belirlenir.
• Konu: TCK 53/6 yalnız özen yükümlülüğüne aykırılığın kaynağı olan meslek veya sanatla ya da sürücü belgesiyle sınırlıdır.

9.1. TCK 53/6 Ehliyet Geri Alınması Ne Zaman Başlar?

TCK 53/6’daki yasaklama ve sürücü belgesinin geri alınması hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer, ancak süre cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar (TCK m.53/6). Bu nedenle ceza infaz edilirken geçen zaman üç ay ile üç yıl arasındaki geri alma süresinden sayılmaz; süre, cezanın infazı bittikten sonra başlar. Hapis cezası ertelenmişse ceza, denetim süresi iyi hâlle geçirildiğinde infaz edilmiş sayılır (TCK m.51/8).

Trafik idaresinin kendi işlemiyle yapılan ehliyet iptali ve geri alma, TCK 53/6’dan ayrı bir yoldur: Ehliyet iptali.

10. TCK 53 Sicile İşler mi?

TCK 53 ile ilgili kararlar adli sicile kaydedilir. Adli Sicil Kanunu, kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak yoksun kalınan haklara cezanın ertelenmesi dolayısıyla getirilen istisnaya ilişkin kararı ve mahkûmiyetle bağlantılı olarak verilen hak ve yetki yasağı, meslek veya sanat yasağı ya da sürücü belgesinin geri alınmasına ilişkin kararı sicile kaydedilecek bilgiler arasında sayar (Adli Sicil Kanunu m.4/1-e). Hapis cezasının infazının tamamlandığı husus da ayrıca kaydedilir (Adli Sicil Kanunu m.4/1-a-5).

Cezanın veya güvenlik tedbirinin infazı tamamlandığında adli sicildeki bilgiler Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğünce silinerek arşiv kaydına alınır (Adli Sicil Kanunu m.9/1-a). Adli sicil ile arşiv kaydının farkı ve arşivin kimlere açık olduğu adli sicil kaydı nasıl silinir? yazısında anlatılmıştır.

11. TCK 53 ile Memuriyet: Cezam Bitti, Memur Olabilir miyim?

TCK 53’ün sona ermesi, memuriyete girişteki engeli tek başına kaldırmaz. Devlet Memurları Kanunu, memurluğa alınacaklarda aranan genel şartlar arasında TCK 53’teki süreler geçmiş olsa bile kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına mahkûm olmamayı sayar; ayrıca devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından affa uğramış olsa bile mahkûm olmamayı arar (Devlet Memurları Kanunu m.48/A-5).

	TCK 53/1-a	Devlet Memurları Kanunu m.48/A-5
Neyi düzenler?	Hapis cezasının infazı süresince kamu görevi üstlenememe	Devlet memurluğuna alınmanın genel şartı
Süresi	İnfaz tamam­la­nınca sona erer (TCK m.53/2)	TCK 53’teki süreler geçmiş olsa bile devam eder
Eşik	Kasten suçtan hapis cezası; miktar aranmaz	Kasten suçtan bir yıl veya daha fazla hapis ya da katalog suçlarından mahkûmiyet
Af	Kanunda ayrıca düzen­len­me­miş­tir	Katalog suçlarında affa uğramış olsa bile engeldir

Bu yüzden katalogdaki bir suçtan, örneğin hırsızlık veya dolandırıcılıktan mahkûm olan kişi, cezası bir yıldan az olsa ve TCK 53 yoksunluğu sona ermiş olsa bile Devlet Memurları Kanunu’na göre memurluğa alınma şartını taşımaz (Devlet Memurları Kanunu m.48/A-5). Af kurumlarının kapsamı için: Genel af ve özel af nedir?

12. TCK 53 Uyarınca Ne Demek? Kararda “TCK 86/2, 53” Gibi İfadeler

TCK 53 uyarınca ifadesi, kararda suç maddesinin yanında yer aldığında o mahkûmiyete TCK 53’teki hak yoksunluklarının bağlandığını gösterir. “TCK 86/2 ve 53”, “TCK 106/1 ve 53” veya “TCK 142 ve 53” biçimindeki aramalar, mahkûmiyet hükmünde suç maddesinin ardından TCK 53’ün anılmasından kaynaklanır. Burada iki ayrı hüküm vardır: suç maddesi cezayı, TCK 53 ise o cezanın kanuni sonucu olan hak yoksunluğunu gösterir (TCK m.53/1).

Kararda TCK 53’ün hangi fıkrasının anıldığı sonucu değiştirir. Kasten suçta “53/1” ifadesi kanuni sonuç olan yoksunluğu, “53/5” hükmedilen ek yasağı, taksirli suçta “53/6” ise meslek yasağını veya sürücü belgesinin geri alınmasını gösterir. “53/3” ise ertelenen, denetimli serbestlikle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlü için kendi altsoyu üzerindeki velayet istisnasına ve (e) bendi hakkındaki takdire işaret eder (TCK m.53/3, m.53/5, m.53/6).

13. TCK 53 Değişiklikleri: Hangi Tarihteki Metin Uygulanır?

TCK 53’ün bugün uygulanan metni, 2015’teki kısmi iptal ve 7242 sayılı Kanun’la yapılan değişiklik işlenmiş hâlidir. Bu yazının yayımlandığı 27.09.2026 itibarıyla maddedeki son değişiklik 7242 sayılı Kanun’dur ve 15.04.2020’de yürürlüğe girmiştir.

Tarih	Değişiklik
2015	Seçme ve seçilme ehliyetini hapis cezasına ve infazın tamam­lan­ma­sına bağlayan hükümler iptal edildi; (b) bendindeki “ve diğer siyasi hakları kul­lan­mak­tan” ibaresi metinden çıktı
15.04.2020	7242 sayılı Kanun’la TCK 53/3 bugünkü metnini aldı: kendi altsoyu üzerindeki velayet istisnası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ve koşullu salıverilen hükümlüleri kapsar

Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklıysa, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur (TCK m.7/2). TCK 53’teki her iki değişiklik de hak yoksunluğunun kapsamını daraltmıştır. Bu nedenle değişikliklerden önce işlenen fiillerde de bugünkü, hükümlü lehine olan metin esas alınır. 2015 öncesine ait kaynaklar seçme ve seçilme hakkının infaz boyunca kaybedildiğini yazar; bu anlatım bugünkü hukuku yansıtmaz.

14. TCK 53 ile Karıştırılan Kavramlar: CMK 53, Tekerrür, Mahsup, Müsadere

TCK 53, cezanın süresini veya infazını değiştiren diğer kurumlardan farklıdır; yalnız hangi hakların kullanılamayacağını düzenler:

• Tekerrür (TCK 58): Önceki mahkûmiyetin sonraki suçun cezasının infazına etkisidir; hak kullanımıyla ilgili değildir. Ayrıntı: Tekerrür ne demek?
• Mahsup (TCK 63): Tutuklulukta geçen sürenin cezadan düşülmesidir. Ayrıntı: Mahsup ne demek?
• Müsadere (TCK 54-55): Eşya ve kazanca ilişkin bir güvenlik tedbiridir; hak yoksunluğu ise kişinin haklarına ilişkindir. Ayrıntı: Müsadere ne demek?
• CMK 53: Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 53. maddesi tanığa görevinin önemini anlatmayı düzenler ve hak yoksunluğuyla ilgisi yoktur (CMK m.53). “TCK 53” ile “CMK 53” farklı kanunların aynı numaralı maddeleridir.