Çekişmeli Boşanma: Nedir, Ne Kadar Sürer, Nasıl Açılır?

Çekişmeli boşanma, eşlerin boşanmanın kendisinde ya da nafaka, tazminat, velayet ve mal paylaşımı gibi sonuçlarında anlaşamadığı boşanma davasıdır ve hâkim, ileri sürülen boşanma sebebinin varlığına delillerle kanaat getirmedikçe boşanmaya karar vermez (Türk Medeni Kanunu m.166, m.184).

Bu yazı, eşiyle anlaşamadığı için boşanma davası açmayı düşünen ya da kendisine çekişmeli boşanma davası açılmış eş için çekişmeli boşanma sürecini anlatır: sebepler, davanın açılışı, ilk duruşma, deliller, kusurun tazminat ve nafakaya etkisi, sürenin hangi bölümünün kanunla ölçülü olduğu, anlaşmalıya dönüş ve karara itiraz.

1. Çekişmeli Boşanma: Öne Çıkanlar

• Çekişmeli boşanma davasını açmak için karşı eşin rızası gerekmez; evlilik birliği temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri dava açabilir (TMK m.166/1).
• Çekişmeli boşanma için evliliğin bir yıl sürmüş olması şartı yoktur; bir yıl şartı yalnız anlaşmalı boşanmaya ve kabul yoluyla dönüşe aittir (TMK m.166/3).
• Kanun çekişmeli boşanma davasının toplam süresini belirlemez; ölçülü olan dilekçeler aşaması ve kanun yolu süreleridir (HMK m.127, m.136, m.345, m.361).
• Çekişmeli boşanma davası dilekçeler, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm aşamalarından geçer; karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinafa başvurulabilir (HMK m.137/2, m.345).
• İlk duruşma ön incelemedir; ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemediği için tanıklar kural olarak bu duruşmada dinlenmez (HMK m.137/2, m.140).
• Eşit kusurda maddi tazminat istenemez, ama yoksulluk nafakası istenebilir: tazminat “kusursuz veya daha az kusurlu” tarafa, nafaka “kusuru daha ağır olmayan” tarafa tanınır (TMK m.174, m.175).
• Boşanmadan doğan ve davada ileri sürülmemiş haklar, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (TMK m.178).

2. Çekişmeli Boşanma Nedir?

Çekişmeli boşanma, eşlerin boşanmanın kendisinde ya da nafaka, tazminat, velayet ve mal paylaşımı gibi sonuçlarında anlaşamadığı ve boşanma sebebinin delillerle ispatlandığı boşanma davasıdır (TMK m.166, m.184). Dava genel boşanma sebebine veya özel boşanma sebeplerinden birine dayanır. Hâkim, boşanma sebebini oluşturan olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz, tarafların ikrarı onu bağlamaz ve delilleri serbestçe takdir eder (TMK m.184).

Çekişmeli boşanmada yargılama, Türk Medeni Kanunu’nun boşanmaya özgü kuralları saklı kalmak üzere Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre yürür (TMK m.184). Bu yüzden dilekçe süreleri, ön inceleme, tanık listesi ve kanun yolları HMK’dan; ispatın ölçüsü, ikrarın hükmü ve yemin yasağı TMK’dan gelir.

2.1. Çekişmeli Boşanma ile Anlaşmalı Boşanma Farkı

Çekişmeli boşanma ile anlaşmalı boşanma arasındaki fark, boşanma sebebinin nasıl kurulduğundadır. Anlaşmalı boşanmada evlilik en az bir yıl sürmüşse ve eşler birlikte başvurursa ya da biri diğerinin davasını kabul ederse, evlilik birliği kanun gereği temelinden sarsılmış sayılır; çekişmeli boşanmada ise sebep delillerle ispatlanır (TMK m.166/1, m.166/3).

Ölçüt	Çekişmeli boşanma	Anlaşmalı boşanma
Evlilik süresi şartı	Yok	En az bir yıl (TMK m.166/3)
Boşanma sebebi	Genel veya özel sebep ispatlanır (TMK m.161-166/1)	Birlikte başvuru veya kabul hâlinde sarsılma kanun gereği kabul edilir (TMK m.166/3)
Tarafların ikrarı	Hâkimi bağlamaz (TMK m.184/3)	Bu kural uygulanmaz (TMK m.166/3)
Malî sonuçlar ve çocuklar	Hâkim delillere göre karar verir	Tarafların düzen­le­me­sini hâkim uygun bulur veya değiştirir (TMK m.166/3)
Tanık ve delil	Tahkikatta toplanır (HMK m.240)	Hâkim tarafları bizzat dinler (TMK m.166/3)

Anlaşmalı yolun şartları ve protokolün içeriği için anlaşmalı boşanma ve anlaşmalı boşanma protokolü örneği yazılarına bakabilirsiniz.

3. Çekişmeli Boşanma Sebepleri Nelerdir?

Çekişmeli boşanma sebepleri, yani çekişmeli boşanmanın hangi durumlarda olacağı, Türk Medeni Kanunu’nda sayılan beş özel sebep ile genel sebepten oluşur. Özel sebepler zina (TMK m.161), hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m.162), suç işleme veya haysiyetsiz hayat sürme (m.163), terk (m.164) ve akıl hastalığıdır (m.165); genel sebep evlilik birliğinin temelinden sarsılmasıdır (m.166/1). Davacı hangi sebebe dayanıyorsa o sebebin kanundaki koşullarını ispatlamak zorundadır; özel sebeplerin bir kısmında ayrıca dava açma süresi vardır.

• Zina: Eşlerden biri zina ederse diğer eş dava açabilir. Dava hakkı, sebebin öğrenilmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde zina eyleminden itibaren beş yıl geçmekle düşer; affeden eşin dava hakkı yoktur (TMK m.161). Ayrıntı: zina nedeniyle boşanma.
• Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış: Eşin hayatına kastedilmesi, kendisine pek kötü davranılması ya da ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması dava sebebidir. Süre ve af kuralı zinadaki gibidir: öğrenmeden altı ay, sebebin doğumundan beş yıl (TMK m.162).
• Suç işleme veya haysiyetsiz hayat sürme: Eşlerden biri küçük düşürücü bir suç işler veya haysiyetsiz bir hayat sürer ve bu yüzden onunla birlikte yaşaması diğer eşten beklenemezse, bu eş her zaman dava açabilir (TMK m.163).
• Terk: Ayrılık en az altı ay sürmüş, devam ediyor ve hâkim ya da noter aracılığıyla yapılan ihtar sonuçsuz kalmışsa terk edilen eş dava açabilir. İhtar, ayrılığın dördüncü ayı bitmeden istenemez ve ihtardan sonra iki ay geçmeden dava açılamaz (TMK m.164). Ayrıntı: terk nedeniyle boşanma.
• Akıl hastalığı: Eşin akıl hastalığı yüzünden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelmişse ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmişse dava açılabilir (TMK m.165).
• Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (genel sebep): Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri dava açabilir (TMK m.166/1). Çekişmeli boşanma davalarının çoğu bu sebebe dayanır.

Kanunun özel sebep olarak saydığı davranış, halk dilindeki “şiddet” sözcüğüyle değil, “hayata kast”, “pek kötü davranış” ve “ağır derecede onur kırıcı davranış” ifadeleriyle tanımlanır (TMK m.162). Bu ifadelerin kapsamına girmeyen olaylar genel sebep içinde ileri sürülür.

Fiilî ayrılık. Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılan dava reddedilmiş ve bu karar kesinleştikten sonra bir yıl geçmiş, bu sürede ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4). Bu fıkra 7532 sayılı Kanunla 14.11.2024’te değiştirilmiştir; bugün yürürlükteki metinde bekleme süresi bir yıldır. Ayrıntı: fiilî ayrılık nedeniyle boşanma.

3.1. Çekişmeli Boşanma İçin Evliliğin 1 Yıl Sürmesi Gerekir mi?

Çekişmeli boşanma davası açmak için evliliğin bir yıl sürmüş olması gerekmez. Genel sebebi düzenleyen fıkra ve özel sebepler evlilik süresine bağlı bir şart koymaz; “en az bir yıl” şartı yalnız eşlerin birlikte başvurduğu ya da birinin diğerinin davasını kabul ettiği anlaşmalı boşanma yoluna aittir (TMK m.161-165, m.166/1, m.166/3).

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: evlilik bir yılı doldurmadan açılan çekişmeli boşanma davasında davalı davayı kabul etse bile dava anlaşmalı boşanmaya dönüşmez, çünkü kabul hâlindeki karineyi kuran fıkra bir yıl şartına bağlıdır ve tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz (TMK m.166/3, m.184/3). Bu durumda boşanma sebebi yine ispatlanır.

4. Çekişmeli Boşanma Davası Ne Kadar Sürer?

Çekişmeli boşanma davasının kaç ay ya da kaç yıl süreceği, en çok ne kadar sürebileceği de dahil, kanunda belirlenmemiştir; bu yüzden “şu kadar ayda biter” biçiminde bir süre vermek dayanaksızdır. Süreyi asıl belirleyen, kanunun süre koymadığı tahkikattır ve tahkikatın uzunluğu tanık sayısına ve mahkemenin duruşma aralığına göre değişir. Kanunla ölçülü olan bölümler dilekçeler aşaması (ikişer hafta, HMK m.127, m.136), ön incelemedeki belge sunma süresi ve kanun yoluna başvuru süreleridir (iki hafta, HMK m.345, m.361).

Çekiş­meli boşanma aşaması	Kanuni süre	Baş­lan­gıç	Dayanak
Cevap dilek­çesi	İki hafta (koşul­ları varsa bir defaya mahsus en çok bir ay ek süre)	Dava dilek­çe­si­nin dava­lıya tebliği	HMK m.127
Cevaba cevap	İki hafta	Cevap dilek­çe­si­nin dava­cıya tebliği	HMK m.136
İkinci cevap	İki hafta	Cevaba cevabın dava­lıya tebliği	HMK m.136
Bel­ge­le­rin sunul­ması	İki haf­ta­lık kesin süre	Ön ince­leme dave­ti­ye­si­nin tebliği	HMK m.139/1-ç
Gerek­çeli kararın yazıl­ması	Bir ay (yalnız hüküm sonucu tefhim edil­mişse)	Tefhim tarihi	HMK m.294/4
İstinaf baş­vu­rusu	İki hafta	İlamın usulen tebliği	HMK m.345
Temyiz baş­vu­rusu	İki hafta	Bölge adliye mah­ke­mesi kara­rı­nın tebliği	HMK m.361

Tahkikat aşamasında süreyi uzatan etkenler kanunun düzenlediği işlemlerden doğar: tanıkların adresinde bulunamaması ve yeni adres için süre verilmesi (HMK m.240/3), gider avansının yetersiz kalması hâlinde tamamlama süresi (HMK m.120/2), tarafların dinlenmek üzere çağrılmasında iki haftadan az olmayan süre (HMK m.144/2) ve sözlü yargılama için taraflardan birinin talebiyle en az iki haftalık erteleme (HMK m.186/1). Duruşmalar arasındaki aralık ise mahkemenin iş yüküne bağlıdır ve kanunda yer almaz.

Sürenin hesabında karar tarihi değil kesinleşme tarihi esas alınmalıdır. İstinaf ve temyize başvurulursa boşanma hükmü bu incelemeler bitmeden kesinleşmez; yeniden evlenmek isteyen kişi önceki evliliğinin sona erdiğini ispat etmek zorundadır (TMK m.130). Kanun yollarının işleyişi için istinaf ne kadar sürer yazısına bakabilirsiniz.

4.1. Çekişmeli Boşanma Davası Kaç Celsede Biter?

Kanun çekişmeli boşanma davası için celse sayısı koymaz; ön inceleme ile tahkikat ayrı duruşmalarda yürüdüğünden tek celsede sonuçlanma, dava kabul yoluyla anlaşmalı boşanmaya döndüğünde gündeme gelir (HMK m.137/2, TMK m.166/3). Kanunun koyduğu yapı şudur: ön inceleme tek duruşmada tamamlanır, zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni gün verilir (HMK m.140/4); ardından tahkikat duruşmaları yapılır; tahkikatın bittiği bildirildikten sonra aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçilir ve hüküm o duruşmada verilir (HMK m.184, m.186/1, m.294/2).

Kanunun yapısında ön inceleme ile tahkikat ayrı duruşmalarda yürür, çünkü ön inceleme tamamlanmadan tahkikat için duruşma günü verilemez (HMK m.137/2); tahkikat duruşmalarının sayısı tanıkların dinlenmesine ve delillerin toplanmasına göre artar. Çekişmeli davanın en hızlı biçimde bitmesi de bu yoldan geçer; dönüş için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir (TMK m.166/3).

5. Çekişmeli Boşanma Davası Nasıl Açılır?

Çekişmeli boşanma davası, boşanma sebebini oluşturan olayları ve bunların delillerini içeren bir dava dilekçesinin yetkili aile mahkemesine verilmesi ve harç ile gider avansının yatırılmasıyla açılır (HMK m.119, m.120; TMK m.168). Adımlar şu sıradadır:

1. Dava dilekçesi hazırlanır. Dilekçede boşanma sebebinin dayandığı bütün olaylar sıra numarası altında açık özetlerle yazılır, her olayın hangi delille ispat edileceği ve talep sonucu açıkça gösterilir (HMK m.119/1-e, f, ğ).
2. Yetkili mahkeme seçilir. Dava, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesinde açılabilir (TMK m.168).
3. Harç ve gider avansı yatırılır. Davacı, yargılama harçlarını ve Adalet Bakanlığının her yıl çıkardığı gider avansı tarifesindeki tutarı dava açarken mahkeme veznesine yatırır (HMK m.120/1).
4. Dilekçe davalıya tebliğ edilir ve davalı iki hafta içinde cevap verir (HMK m.127). Ardından cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri ikişer hafta içinde verilebilir (HMK m.136).
5. Mahkeme dava açılınca, davanın devamı süresince gerekli olan geçici önlemleri kendiliğinden alır; eşlerin barınması, geçimi, malların yönetimi ve çocukların bakımı bu önlemlerin konusudur (TMK m.169).

Dilekçe yazımının ayrıntısı boşanma dilekçesi, dava açılışının genel çerçevesi boşanma davası nasıl açılır yazısındadır.

5.1. Çekişmeli Boşanma Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Çekişmeli boşanma davasında görevli mahkeme aile mahkemesidir; yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Görev ile yetki farklı kanunlarda düzenlenir: görev hangi tür mahkemenin, yetki hangi yerdeki mahkemenin bakacağını belirler.

• Görev: Aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanunu’nun aile hukukundan doğan dava ve işlerine bakar (4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.4/1). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.2).
• Yetki: Davacı, eşlerden birinin yerleşim yeri ile son altı aydır birlikte oturulan yer arasında seçim yapabilir; kendi yerleşim yerinde de dava açabilir (TMK m.168).

5.2. Çekişmeli Boşanma Dilekçesinde Neler Yer Alır?

Çekişmeli boşanma dilekçesinde boşanma sebebini oluşturan olaylar somut biçimde ve her biri için gösterilen delille birlikte yer almalıdır. Taraflar dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde somutlaştırmak ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmek zorundadır (HMK m.194).

Dilekçe aşamasının önemi, bu aşama kapandıktan sonra iddianın serbestçe değiştirilememesinden gelir. Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir; dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ise iddia veya savunma, ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati dışında genişletilemez (HMK m.141). Islah aynı davada bir kez ve tahkikatın sonuna kadar yapılabilir (HMK m.176/2, m.177/1); ayrıntısı davada ıslah yazısındadır. Davalı tarafın dilekçesi için cevap dilekçesi yazısına bakabilirsiniz.

6. Çekişmeli Boşanma Davasının Aşamaları

Çekişmeli boşanma davası ilk derece mahkemesinde dört aşamadan geçer: dilekçeler, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama ile hüküm; ardından kanun yolu açılır. Her aşamanın bitişi bir sonrakinin başlangıcıdır; ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez (HMK m.137/2).

1. Dilekçeler aşaması: Dava dilekçesi, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri karşılıklı verilir (HMK m.127, m.136).
2. Ön inceleme: Mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler, delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar (HMK m.137/1).
3. Tahkikat: Tanıklar dinlenir, belgeler toplanır; mahkeme tarafları ileri sürülen vakıalar hakkında dinleyebilir (HMK m.144/1, m.240).
4. Sözlü yargılama ve hüküm: Tahkikatın bittiği bildirildikten sonra taraflara son sözleri sorulur ve hüküm verilir (HMK m.184, m.186, m.294/2).
5. Kanun yolu: Karara karşı ilamın tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinafa, bölge adliye mahkemesi kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde temyize başvurulabilir (HMK m.345, m.361/1).

6.1. Çekişmeli Boşanmada İlk Duruşmada Ne Olur?

Çekişmeli boşanmada ilk duruşma ön inceleme duruşmasıdır; ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemediği için tanıklar kural olarak bu duruşmada dinlenmez (HMK m.137/2, m.140). Bu duruşmada hâkim, tarafların anlaştığı ve anlaşamadığı konuları tek tek tespit edip tutanağa geçirir (HMK m.140/1, m.140/3). Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Ön inceleme davetiyesinde tarafa, dilekçesinde gösterip henüz sunmadığı belgeleri iki haftalık kesin süre içinde sunması, aksi hâlde o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacağı ihtar edilir (HMK m.139/1-ç, m.140/5). Aile mahkemesi esasa girmeden önce eşlerin ve çocukların karşı karşıya oldukları sorunları tespit ederek sulh yoluyla çözümü, gerektiğinde uzmanlardan da yararlanarak teşvik eder; sulh sağlanamazsa yargılamaya devam edilir (4787 sayılı Kanun m.7).

6.2. Çekişmeli Boşanmada Davalı Duruşmaya Gelmezse Ne Olur?

Çekişmeli boşanmada usulüne uygun davet edilen davalı duruşmaya gelmezse, gelen davacının talebi üzerine yargılamaya davalının yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır; geçerli bir özrü olmaksızın gelmeyen taraf yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK m.150/2).

Davalının duruşmaya gelmemesi boşanma sebebini kendiliğinden ispatlamaz. Hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz (TMK m.184/1). İki taraf da gelmezse dosya işlemden kaldırılır (HMK m.150/1); bu durumun sonuçları aşağıda, davadan vazgeçme bölümünde anlatılmıştır.

7. Çekişmeli Boşanmada Hâkim Neye Bakar?

Çekişmeli boşanmada hâkim önce ileri sürülen boşanma sebebinin gerçekten var olup olmadığına, sonra boşanmanın malî sonuçları için tarafların kusur durumuna bakar. Boşanma sebebi ispatlanırsa hâkim boşanmaya ya da ayrılığa karar verir; dava boşanmaya ilişkin olsa bile ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı varsa ayrılığa karar verebilir (TMK m.170). Tahkikatta mahkeme tarafları ileri sürülen vakıalar hakkında dinleyebilir (HMK m.144/1); dava kabul yoluyla anlaşmalıya dönerse hâkim tarafları bizzat dinler ve iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir (TMK m.166/3).

Boşanma davasında ispat kuralları genel usulden ayrılır (TMK m.184):

• Hâkim, boşanmanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz.
• Hâkim bu olgular hakkında taraflara yemin öneremez.
• Tarafların bu konudaki ikrarları hâkimi bağlamaz.
• Hâkim delilleri serbestçe takdir eder.
• Boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz.
• Taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verilebilir.

7.1. Çekişmeli Boşanmada Eşlerden Biri Boşanmak İstemezse

Çekişmeli boşanmada eşlerden biri boşanmak istemese de dava açılabilir ve boşanma sebebi ispatlanırsa boşanmaya karar verilir; genel sebebe dayanan davayı eşlerden her biri açabilir (TMK m.166/1). Davalının karşı çıkması davanın ispat yoluyla yürümesi sonucunu doğurur.

Kanunun davalıya tanıdığı özel bir savunma vardır: genel sebebe dayanan davada davacının kusuru daha ağırsa, davalının açılan davaya itiraz hakkı bulunur. Bununla beraber bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2). Dava reddedilir ve karar kesinleştikten sonra bir yıl içinde ortak hayat yeniden kurulamazsa, eşlerden birinin istemiyle boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4).

7.2. Çekişmeli Boşanmada Deliller ve Tanık

Çekişmeli boşanmada her türlü hukuka uygun delil kullanılabilir; tanık beyanı, yazışmalar, fotoğraflar, banka ve harcama kayıtları, sağlık raporları bunların başında gelir. Delillerin hepsi için üç usul kuralı geçerlidir.

• Delil vakıayla eşleştirilir: Taraf, hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmek zorundadır (HMK m.194/2).
• Tanık listesi tektir: Tanık gösteren taraf, dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların ad, soyad ve tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi sunar; listede gösterilmemiş kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci liste verilemez (HMK m.240/2). Tanığın hukuki konumu için tanık ne demek yazısına bakabilirsiniz.
• Hukuka aykırı delil dikkate alınmaz: Hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m.189/2). Ses kaydı ve yazışmalar için ses kaydı ve WhatsApp yazışması delil olur mu, telefon kayıtları için boşanma davasında HTS kayıtları yazıları bu sınırı ayrıntılı ele alır.

Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösterilemez; ancak delil yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme sonradan gösterilmesine izin verebilir (HMK m.145).

8. Çekişmeli Boşanmada Kusur, Tazminat ve Nafaka

Çekişmeli boşanmada kusur, boşanma kararından çok boşanmanın malî sonuçlarını belirler: maddi tazminat, manevi tazminat ve yoksulluk nafakası her biri farklı bir kusur ölçütüne bağlıdır. Bu ölçütler birbirine karıştırıldığında eşit kusur hâlinde hangi talebin mümkün olduğu yanlış anlaşılır.

Talep	Kanunun kusur ölçütü	Eşit kusurda	Dayanak
Maddi taz­mi­nat	İsteyen taraf kusur­suz veya daha az kusurlu olmalı; karşı taraf kusurlu olmalı	İste­ne­mez	TMK m.174/1
Manevi taz­mi­nat	Boşan­maya sebep olan olaylar yüzün­den kişilik hakkı sal­dı­rıya uğramış olmalı; karşı taraf kusurlu olmalı	Kanun, iste­ye­nin kusur dere­ce­sini ayrıca saymaz	TMK m.174/2
Yok­sul­luk nafa­kası	İste­ye­nin kusuru daha ağır olma­malı; yüküm­lü­nün kusuru aranmaz	İste­ne­bi­lir	TMK m.175
Tedbir nafa­kası ve diğer geçici önlem­ler	Kusur ölçütü yok; hâkim dava süre­since re’sen alır	Alınır	TMK m.169

Maddi tazminat, mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu tarafa tanınır (TMK m.174/1). Yoksulluk nafakası ise boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafa, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla ve diğer tarafın malî gücü oranında süresiz olarak tanınır; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK m.175). İki ölçüt farklı olduğu için eşit kusurlu eş maddi tazminat isteyemez, ama yoksulluk koşulları varsa yoksulluk nafakası isteyebilir.

Tazminatın miktarı ve ayrı dava yolu için boşanmada tazminat, nafaka türleri için nafaka ve dava süresince bağlanan nafaka için tedbir nafakası yazılarına bakabilirsiniz.

8.1. Çekişmeli Boşanmada Kadının Hakları

Çekişmeli boşanmada kadının hakları, kanunun eşlere cinsiyet ayrımı yapmadan tanıdığı haklardır: dava süresince geçici önlemler, tazminat, yoksulluk nafakası, velayet ve mal rejiminin tasfiyesi. Aşağıdaki maddeler bu hakları “taraf” ve “eş” üzerinden düzenler; bu kurallar arasında yalnız kadına uygulanan, yeniden evlenmedeki bekleme süresidir.

• Dava süresince: Hâkim, eşlerin barınması, geçimi, eşlerin mallarının yönetimi ve çocukların bakımı için geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169).
• Tazminat ve nafaka: Yukarıdaki tablodaki kusur ölçütleri kadın ve erkek eş için aynıdır (TMK m.174, m.175).
• Çocuklar: Mahkeme boşanmaya karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler; velayeti kendisine verilmeyen eş çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182).
• Bekleme süresi: Evlilik sona ermişse kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün geçmedikçe evlenemez; doğurmakla süre biter, gebe olmadığı anlaşılırsa veya eşler yeniden birbiriyle evlenmek isterse mahkeme bu süreyi kaldırır (TMK m.132).

8.2. Çekişmeli Boşanmada Velayet ve Mal Paylaşımı

Çekişmeli boşanmada velayet boşanma kararıyla birlikte düzenlenir; mal rejiminin tasfiyesi ise boşanmanın malî sonucu olarak ayrıca ele alınır. Mahkeme boşanmaya karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m.182). Velayetin kime verildiği, çocuğun görüşü ve velayetin değiştirilmesi velayet davası yazısında; eşlerin malvarlığının nasıl paylaşıldığı boşanmada mal paylaşımı yazısında anlatılmıştır.

Boşanma davasında ileri sürülmeyen talepler için süre sınırı vardır: evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m.178).

9. Çekişmeli Boşanma Anlaşmalıya Döner mi?

Çekişmeli boşanma davası, evlilik en az bir yıl sürmüşse ve davalı eş davayı kabul ederse anlaşmalı boşanmaya döner; bu durumda evlilik birliği kanun gereği temelinden sarsılmış sayılır (TMK m.166/3). Dönüş, taraflar boşanmanın bütün sonuçlarında uzlaştığında çekişmeli davanın en kısa yoldan sonuçlanmasını sağlar.

Kabulün boşanma kararına yol açması için kanun üç koşul daha arar (TMK m.166/3):

1. Hâkim tarafları bizzat dinler ve iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir.
2. Taraflar boşanmanın malî sonuçları ve çocukların durumu hakkında bir düzenleme sunar ve hâkim bu düzenlemeyi uygun bulur.
3. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatleri için düzenlemede değişiklik yaparsa taraflar bu değişikliği de kabul eder.

Bu yolda boşanma davasındaki “ikrar hâkimi bağlamaz” kuralı uygulanmaz (TMK m.166/3, m.184/3). Evlilik bir yılı doldurmamışsa bu karine kurulamaz; davalının kabulü hâkimi bağlamadığından boşanma sebebi ispat edilmek zorundadır. Dönüşte sunulacak düzenlemenin içeriği için anlaşmalı boşanma protokolü örneği yazısına bakabilirsiniz.

10. Çekişmeli Boşanma Davasından Vazgeçme ve Davanın Düşmesi

Çekişmeli boşanma davasından vazgeçmenin üç ayrı yolu vardır ve sonuçları farklıdır: feragat, davanın geri alınması ve takipsiz bırakılan davanın açılmamış sayılması. Halk dilinde “davanın düşmesi” denilen durum çoğu zaman üçüncüsüdür.

Yol	Nasıl olur	Karşı tarafın rızası	Sonuç	Dayanak
Davadan feragat	Dilekçeyle veya duruşmada sözlü, kayıtsız ve şartsız; hüküm kesin­le­şin­ceye kadar	Gerekmez	Kesin hüküm gibi sonuç doğurur	HMK m.307, m.309, m.310/1, m.311
Davanın geri alınması	Hüküm kesin­le­şin­ceye kadar	Davalının açık rızası gerekir	Dava açılmamış sayılır	HMK m.123
Takipsiz bırakma	Usulüne uygun davet edilen taraflar duruşmaya gelmez	Aranmaz	Dosya işlemden kaldırılır; üç ay içinde yeni­len­mezse dava açılmamış sayılır	HMK m.150/1, m.150/4-5

İşlemden kaldırılan dava üç ay içinde taraflardan birinin dilekçesiyle yenilenebilir; kaldırma tarihinden bir ay geçtikten sonra yenilenirse yeniden harç alınır ve bu harç yenileyen tarafça ödenir. Yenilenen dava, ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz (HMK m.150/4, m.150/6). Feragatin hüküm verildikten sonra yapılması hâlinde dosya kanun yolu incelemesine gönderilmez; ilk derece mahkemesi veya bölge adliye mahkemesi feragat doğrultusunda ek karar verir (HMK m.310/2). Feragatin sonuçları için davadan feragat nedir yazısına bakabilirsiniz.

11. Çekişmeli Boşanma Davası Ücreti ve Masrafları

Çekişmeli boşanma davasının maliyeti tek bir tutar değildir; yargılama harçları, gider avansı, tanık ve bilirkişi giderleri ve avukatla takip ediliyorsa avukatlık ücreti ayrı kalemlerdir (HMK m.323/1). Bu kalemlerin tutarı her yıl değişen tarifelere bağlı olduğu için bu yazıda rakam verilmemektedir.

• Harç ve gider avansı: Davacı, yargılama harçlarını ve Adalet Bakanlığının her yıl çıkardığı gider avansı tarifesinde belirlenen tutarı dava açarken yatırır; avans yetmezse tamamlanması için iki haftalık kesin süre verilir (HMK m.120).
• Tanık ve bilirkişi giderleri: Tanık ile bilirkişiye ödenen ücret ve giderler yargılama giderine dahildir (HMK m.323/1-e). Bu kalem, tanık dinletilen ya da bilirkişiye başvurulan çekişmeli boşanma davalarında ortaya çıkar.
• Avukatlık ücreti: Avukatla müvekkil arasında kararlaştırılır; Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi altında vekâlet ücreti kararlaştırılamaz (1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.164).

Kalemlerin ayrıntısı, adli yardım ve giderlerin kime yükletildiği boşanma davası ücreti ve masrafları yazısında anlatılmıştır.

12. Çekişmeli Boşanma Kararına İtiraz: İstinaf ve Temyiz

Çekişmeli boşanma kararına karşı, ilamın usulen tebliğinden itibaren iki hafta içinde bölge adliye mahkemesine istinaf yoluyla başvurulabilir (HMK m.345). Bölge adliye mahkemesinin temyizi kabil nihai kararlarına karşı ise tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna gidilebilir (HMK m.361/1).

Kanun yoluna başvurulduğunda boşanma hükmü inceleme tamamlanmadan kesinleşmez. Kesinleşme tarihi üç sonucu belirler: yeniden evlenmek için önceki evliliğin sona erdiğinin ispatı (TMK m.130), kadın için üç yüz günlük bekleme süresinin işlemesi (TMK m.132) ve boşanmadan doğan dava haklarında bir yıllık zamanaşımının başlaması (TMK m.178). İstinafın işleyişi için istinaf nedir yazısına bakabilirsiniz.

Mevzuat metinleri: Türk Medeni Kanunu · Hukuk Muhakemeleri Kanunu · Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun.